Chỉ dẫn địa lý nông sản: Chưa sử dụng đã “đắp chiếu”

Theo thống kê, Việt Nam có đến 993 sản phẩm nông sản đặc thù gắn với 721 địa danh trên cả nước.  Việc phát triển CDĐL cho từng sản phẩm đang được quan tâm, vì khi CDĐL của sản phẩm nào đó được thừa nhận và biết đến rộng rãi sẽ là phương tiện hữu hiệu giúp nâng cao giá bán, cải thiện thu nhập cho người sản xuất, kinh doanh sản phẩm. ThS. Đào Đức Huấn, Phó giám đốc Trung tâm Phát triển nông thôn (RUDEC) cho biết, Việt Nam là nước đi đầu trong khu vực sử dụng nhãn hiệu cộng đồng để bảo vệ cho nông sản đặc sản. Đến nay, 30 tỉnh, thành phố đã có chỉ dẫn địa lý cho nông sản với 52 nhãn hiệu tập thể đã được cấp. 

Thế nhưng, nhiều CDĐL sau khi được cấp lại chưa được khai thác, thậm chí còn bị “đắp chiếu”, rất lãng phí. Đơn cử như nước mắm Phú Quốc, đây là mặt hàng thủy sản đầu tiên được cấp CDĐL vào năm 2001 và cũng là loại nông sản duy nhất của Việt Nam đã được bảo hộ CDĐL tại châu Âu, đưa Việt Nam trở thành một trong 3 nước có sản phẩm được bảo hộ tại thị trường này. Thế nhưng gần 12 năm trôi qua, đến nay vẫn chưa có sản phẩm nào đưa ra thị trường được dán nhãn mang CDĐL “Nước mắm Phú Quốc” mà chỉ có sản phẩm nước mắm “sản xuất tại Phú Quốc”. Mỗi DN sản xuất nước mắm tại Phú Quốc hiện vẫn sử dụng một nhãn hàng của riêng mình. Nhiều CDĐL sau khi được đăng bạ, doanh nghiệp kinh doanh loại nông sản đó lại không có nhu cầu sử dụng. Chẳng hạn như thanh long Bình Thuận, dù được xuất khẩu khá nhiều, nhưng  doanh nghiệp lại không sử dụng nhãn CDĐL “Thanh long Bình Thuận” trên các lô hàng xuất khẩu để đưa chỉ dẫn này thành yếu tố thương mại. 

Nhiều CDĐL sau khi được đăng bạ lại vướng ở khâu phát triển sản xuất, kiểm soát chất lượng để giữ gìn uy tín của thương hiệu. Ví dụ như sản phẩm gạo tám xoan Hải Hậu (Nam Định). Hiện, Hiệp hội Gạo tám xoan Hải Hậu được cấp quyền sử dụng CDĐL nhưng Hiệp hội thực chất là tổ chức kinh tế, không phải là tổ chức nghề nghiệp, kinh nghiệm tổ chức quản lý sản xuất, kinh doanh yếu… Trong khi chất lượng sản phẩm gạo tám xoan Hải Hậu đang bị giảm sút do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, đến nay chưa thể phát triển sản phẩm thành hàng hóa. 

PGS.TS. Nguyễn Văn Bộ, Giám đốc Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam (VAAS) cho hay, một vấn đề đang nảy sinh hiện nay là mỗi loại nông sản sau khi được bảo hộ thì số lượng sản phẩm mang tên CDĐL đó tăng lên đột biến, nhưng giá bán chỉ tăng lên trong giai đoạn đầu, sau đó  giảm mạnh. Từ thực tế này có thể thấy, việc quản lý CDĐL còn nhiều bất cập. Việc chưa có chế tài xử lý sử dụng trái phép thương hiệu khiến người tham gia sản xuất không mặn mà bảo hộ, làm mất đi giá trị sản phẩm. Chúng ta không ngăn cấm đưa sản phẩm có các đặc tính tốt để nông dân ở nhiều nơi cùng phát triển nhưng đã là sản phẩm được bảo hộ CDĐL thì đó phải là sản phẩm có xuất xứ tại một địa phương, mang tính đặc hữu và phải được bảo hộ khi sản phẩm tham gia vào thị trường xuất khẩu thế giới. Việc chúng ta không có chế tài, thể chế quản lý và sự phân cấp rõ ràng đã làm cho những người tham gia sản xuất không mặn mà với sản phẩm đó nữa. 

Chỉ ra nguyên nhân thất bại trong việc khai thác sử dụng CDĐL, ThS.Đào Đức Huấn nhận định: Hầu hết sự hỗ trợ của Nhà nước hay các tổ chức cho phát triển CDĐL mới dừng ở mức độ xác lập quyền sở hữu trí tuệ, chưa tập trung vào tổ chức sản xuất và sử dụng thương hiệu. Ông Huấn kiến nghị, xây dựng thương hiệu tập thể nông sản cần có cách tiếp cận phát triển tổng thể và toàn diện: quy hoạch sản xuất, xác định quyền sử dụng nhãn hiệu, hỗ trợ tổ chức sản xuất, kinh doanh sản phẩm. “Việc xác lập quyền bảo hộ sở hữu trí tuệ cho nhãn hiệu cộng đồng một loại nông sản nào đó chưa phải là xây dựng thương hiệu mà mới chỉ là bước khởi đầu cho sự phát triển thương hiệu của sản phẩm đó. Cần tổ chức sản xuất hợp lý, nâng cao quy mô sản xuất, trao quyền cho các tổ chức cộng đồng, xây dựng sự đồng thuận và vai trò chủ thể trong tổ chức tập thể”, ông Huấn nhấn mạnh.  

Để CDĐL thực sự phát huy tác dụng, nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm, Nhà nước cần phải hoàn thiện pháp luật về quản lý CDĐL, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người tiêu dùng và các nhà sản xuất kinh doanh. Nhà nước cũng cần hỗ trợ các DN gắn tem, nhãn CDĐL lên các sản phẩm khi đưa vào hệ thống siêu thị ở các thành phố lớn, tạo tiền đề cho chiếm lĩnh thị trường nội địa.