Từ vượt sản lượng nông sản nghĩ về mô hình kinh tế tập thể

Lý giải "cơn sốc" nông sản

Chúng ta đều biết một trong những quy luật kinh tế cơ bản của nền kinh tế thị trường là quy luật cung cầu sẽ quyết định sản lượng và giá cả của một loại mặt hàng. Ở đây ta nói thí dụ là củ hành tím. Tại địa bàn thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi cho việc canh tác loại hành củ mầu tím. Ban đầu chỉ có một diện tích nhỏ để trồng loại hành này và trong quy hoạch đã xác định tối đa không quá 4.000 ha đất được sử dụng. Sản phẩm chỉ được tiêu thụ trong địa bàn tỉnh và một số vùng lân cận còn chủ yếu để phục vụ xuất khẩu sang một số nước ASEAN. Do so sánh lợi nhuận giữa trồng hành cao hơn sản xuất một số giống khác nên người nông dân thị xã đã tiến hành nâng cao sản lượng hành tím với sự trợ giúp của một số tổ chức tín dụng theo hai cách: Ðầu tư để nâng diện tích trồng hành tím đạt hơn 6.000 ha; tăng thêm lao động và phân bón đối với một diện tích đất đai trồng hành.

Cả hai hướng này đều góp phần tăng sản lượng hành tím trên thị trường nhưng đồng thời kích hoạt quy luật lợi tức khi các yếu tố khả biến như lao động cộng với phân bón được chi phí thêm cho một đơn vị sử dụng đất. Như vậy, chi phí đầu vào cho một đơn vị đất cao hơn, tạo ra năng suất và hoa lợi sử dụng đất cao hơn. Kết quả, có thêm sản phẩm hành tím với tổng chi phí có thể tăng quá tỷ lệ hợp lý. Ngoài ra, thị trường tiêu thụ của củ hành tím lại có vấn đề: thị trường xuất khẩu truyền thống bị co hẹp lại do đối tác cũng đã tự trồng ở trong nước và một điều quan trọng là thị trường nội địa với 90 triệu dân lại chưa được quan tâm đúng mức.

Qua phân tích sơ bộ "cơn sốc hành tím Vĩnh Châu", có thể chỉ ra một số nguyên nhân chính như sản xuất không theo quy hoạch, không tận dụng được lợi thế so sánh; Khâu tiêu thụ bị buông lỏng, không có đầu ra; Ứng dụng khoa học công nghệ chưa phù hợp làm tăng chi phí đầu vào. Nhưng phân tích điều cốt lõi của vấn đề, có lẽ do chúng ta chưa có phương thức sản xuất phù hợp với yêu cầu của tình hình mới hội nhập kinh tế quốc tế và đặc thù của sản xuất nông nghiệp Việt Nam hiện nay là ruộng đất manh mún, phương thức canh tác tiểu nông không tạo thành lượng hàng hóa để tham gia xây dựng giá bán phù hợp.

Ðâu là phương thức sản xuất mới, hiệu quả?

Tìm kiếm phương thức sản xuất mới vốn dĩ không phải vấn đề mới, bởi đã được Hội nghị Trung ương 5 (khóa IX) đề cập từ cách đây hơn 10 năm. Nghị quyết hội nghị đã chỉ rõ phương thức sản xuất phù hợp trong giai đoạn này chính là phương thức sản xuất kinh tế tập thể. Nhưng theo cách nhìn mới là "bảo đảm quyền tự chủ của kinh tế hộ, trang trại, hỗ trợ đắc lực cho kinh tế hộ, trang trại phát triển". Ðồng thời Nghị quyết cũng đã chỉ rõ "trong lĩnh vực nông nghiệp, trước hết tập trung làm các dịch vụ đầu vào, đầu ra phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh của các hộ thành viên". Tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khóa IX) về phát triển kinh tế tập thể, Quốc hội và Chính phủ đã tiến hành tổng kết 10 năm thực hiện Luật Hợp tác xã năm 2003 và tiến hành sửa đổi ban hành Luật HTX sửa đổi (2012) có hiệu lực từ 1-7-2013.

Cùng với việc sửa đổi ban hành Luật HTX, các cơ quan chức năng cùng tổ chức việc thực hiện Nghị quyết của Hội nghị Trung ương 7 (khóa X) về nông nghiệp, nông dân và nông thôn, cũng như Nghị quyết Ðại hội Ðảng toàn quốc lần thứ XI về xây dựng nông thôn mới. Ðối chiếu với tình hình thực tế xảy ra đối với nhiều mặt hàng nông sản trong thời gian vừa qua có thể thấy việc triển khai Nghị quyết Ðảng, pháp luật vào cuộc sống đang có một khoảng cách rất xa. Tinh thần chủ đạo của Nghị quyết Ðảng và Luật HTX sửa đổi là tổ chức nông dân vào mô hình kinh tế tập thể với nhiều mức độ khác nhau phụ thuộc vào nhận thức của nông dân, trình độ quản lý của đội nghĩ cán bộ.

Ở mức độ thấp là các tổ liên kết, tổ hợp tác và bậc trung là các mô hình HTX. Tất nhiên là mô hình HTX kiểu mới tôn trọng các quyền sở hữu tài sản của nông dân nhưng các tài sản đó phải được áp dụng khoa học công nghệ cùng một loại, một thời gian để bảo đảm các sản phẩm làm ra có sản lượng đủ lớn để phục vụ yêu cầu sản xuất lớn của thị trường, giảm chi phí đầu vào tăng hiệu quả sử dụng tài sản là đất và vốn. Khi đã tích lũy được ở một mức độ nhất định sẽ xuất hiện mô hình doanh nghiệp của HTX (khoản 3 - Ðiều 3 Luật HTX sửa đổi năm 2012). Như vậy, mô hình kinh tế tập thể này không giống như mô hình HTX kiểu cũ không thành công của những năm 80 của thế kỷ trước.

Qua việc áp dụng cánh đồng lớn ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, việc các hộ nông dân liên kết ruộng đất lại đã giúp chủ động được khâu làm đất, thủy lợi bằng cơ giới, chọn được giống lúa thuần với chi phí thuốc Bảo vệ thực vật phân bón nhỏ đã làm tăng giá trị trên một đơn vị diện tích trên 15%. Ðây chính là mô hình cung ứng dịch vụ đầu vào mà NQT.Ư và Luật HTX hướng tới. Nhờ sử dụng cùng một loại giống nên chất lượng gạo tăng do không bị lẫn cũng góp phần làm giá lúa bán cao hơn. Khi người nông dân có thu nhập tăng cao, đời sống phát triển thì việc cùng chính quyền cơ sở thực hiện xây dựng nông thôn mới sẽ được triển khai nhanh hơn (qua khảo sát ở Ðồng Nai, Vĩnh Phúc thì mức huy động xây dựng nông thôn mới do người dân đóng góp dao động từ 35 - 41% kinh phí).

Trong thời gian qua, các cơ quan tổ chức Ðảng mới chỉ tập trung vào việc huy động nguồn lực từ ngân sách và dân để xây dựng các công trình đầu tư nhằm đạt được một số chỉ tiêu có tính chất đầu tư trong bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới mà chưa chú trọng tới việc tuyên truyền các điểm mới tạo đột phá trong Nghị quyết Ðảng và Luật mới ban hành. Vì vậy không tạo được sự đổi mới nhận thức và sự đồng thuận của nhân dân trong việc xây dựng các phương thức sản xuất công nghiệp áp dụng trong nông nghiệp khi sự việc xảy ra đối phó bị động, không căn cứ làm giảm niềm tin vào bộ máy, vào chính sách của Ðảng.

Chìa khóa từ mô hình kinh tế tập thể

Quay trở lại vụ việc hành tím Vĩnh Châu đối chiếu với Nghị quyết Ðảng và Luật HTX mới dễ dàng nhận thấy diện tích trồng hành đã tăng hơn 150% so với quy hoạch, không có sự liên kết của người trồng hành với nhau vì thế công việc phát triển thị trường nội địa cũng như xuất khẩu chưa được quan tâm phó mặc cho một vài doanh nghiệp xuất khẩu. Thị trường các tỉnh miền trung, bắc hầu như vắng bóng củ hành tím Vĩnh Châu. Mặt khác các tác dụng tích cực nhiều mặt khi sử dụng hành tím trong chế biến thức ăn cũng chưa được đầu tư nghiên cứu và quảng cáo đúng mức.

Nếu có HTX kiểu mới sẽ làm tốt khâu tiếp thị đối với thị trường nội địa thì củ hành tím không bị vất vả như thời gian qua. Có thể nói rằng, chìa khóa của việc giải quyết các khó khăn đối với nông sản Việt Nam là tổ chức nhanh mô hình kinh tế tập thể trong nông nghiệp để giảm chi phí đầu vào mở rộng thị trường nội địa thông qua liên kết của các mô hình kinh tế tập thể ở các khâu: sản xuất, vận chuyển, bán lẻ... Chỉ một hợp đồng của chi nhánh Sài Gòn Coop Markt của Sóc Trăng đã giúp tiêu thụ đợt một hơn 100 tấn hành tím với giá hợp lý là một minh chứng cho việc cần áp dụng mô hình kinh tế tập thể trong nông nghiệp quan trọng đến mức nào.

Hy vọng trong kỳ Ðại hội Ðảng các cấp tới đây việc phát triển kinh tế tập thể phải được coi là khâu đột phá trong nông nghiệp cũng như cổ phần hóa, tái cơ cấu đối với doanh nghiệp phải coi đây là nhiệm vụ trọng tâm của giai đoạn 2016-2020 vì lợi ích của gần 60 triệu người đang hằng ngày liên quan đến nông nghiệp, chỉ có như vậy vấn đề nông thôn mới chuyển sang đúng hướng với mục tiêu của Nghị quyết Ðảng là phong trào vận động xây dựng nông thôn mới chứ không chỉ đơn thuần là đầu tư xây dựng như vừa qua.