Loại bỏ nghi ngờ về hiệu quả của mô hình hợp tác xã

Giảm cả số lượng và quy mô

Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, thời gian qua, mặc dù, khu vực hợp tác xã (HTX) có đóng góp quan trọng cho nền kinh tế nhưng do khu vực HTX còn có những yếu kém kéo dài như: trình độ công nghệ lạc hậu, năng lực đội ngũ cán bộ quan lý yếu, chất lượng hiệu quả nói chung thấp... dẫn đến số lượng HTX đang hoạt động giảm dần trong những năm gần đây. Từ 14.500 vào cuối năm 2007, giảm xuống 13.532 vào năm 2008 và chỉ còn 12.249 HTX vào năm 2009; còn có tới 3.744 HTX ( chiếm 20% tổng số HTX) không hoạt động tại thời điểm cuối năm 2007, đến nay con số này có thể tăng lên; nhiều HTX lúng túng trong tổ chức hoạt động, hoặc hoạt động hình thức, kém hiệu quả; tổ chức HTX chưa hấp dẫn nhân dân, pháp nhân tham gia.

Không những thế, đóng góp vào GDP của nền kinh tế tập thể với nòng cốt là HTX cũng giảm sút liên tục trong 15 năm qua (từ gần 11% vào năm 1995, giảm xuống 7,09% vào năm 2004 và chỉ đạt 5,22% vào năm 2010); tốc độ tăng trưởng của kinh tế kinh tế tập thể rất thấp, chỉ bằng khoảng 1/2 tốc độ tăng trưởng chung của nền kinh tế và thấp nhất so với các thành phần kinh tế.

Mô hình HTX hiện nay ở nước ta nhìn chung chưa rõ bản sắc riêng, một mặt chưa thoát hẳn mô hình HTX kiểu cũ, mặt khác còn nhầm lẫn với mô hình tổ chức xã hội từ thiện hoặc mô hình tổ chức doanh nghiệp hoặc mang tính hình thức như: các hội không phải xã viên nhưng vẫn được hưởng các dịch vụ của HTX với giá, phí như xã viên; nhiều hoạt động kinh doanh của xã viên không xuất phát từ nhu cầu chung của xã viên mà là hoạt động kinh doanh của một nhóm các bộ quản lý HTX.

Bên cạnh đó, tổ chức HTX chưa thể hiện lợi ích, lợi thế riêng của nó thực sự hấp dẫn nhân dân, tổ chức; còn tồn tại quan niệm phổ biến không đúng rằng, HTX là doanh nghiệp hoặc là hình thức thấp của doanh nghiệp, trong quá trình phát triển sẽ chuyển thể thành doanh nghiệp...

Theo các chuyên gia kinh tế, số lượng HTX giảm mạnh trong thời gian trên có nhiều nguyên nhân khác nhau, từ nhận thức chưa đầy đủ và chưa thống nhất về bản chất và tính ưu việt của tổ chức HTX kiểu mới, hạn chế của Luật HTX, đến tổ chức thực hiện Luật và chính sách hỗ trợ HTX; tâm lý xã hội vẫn còn bị ảnh hưởng của mô hình HTX kiểu cũ nên còn hoài nghi về hiệu quả và vai trò của tổ chức HTX.

Hiện nay, Luật HTX còn nhiều hạn chế như: chưa thể hiện rõ bản chất tổ chức HTX, nhất là đặc trưng phục vụ xã viên của tổ chức HTX, sự khác biệt về bản chất giữa tổ chức HTX với doanh nghiệp và với tổ chức xã hội- từ thiện; chưa thật rõ nội hàm “hợp tác” của tổ chức HTX, lợi ích và vai trò của người chủ của xã viên khi tham gia HTX, mục tiêu của HTX và mối quan hệ giữa nghĩa vụ, trách nhiệm, lợi ích của xã viên với HTX. Do đó, việc sửa đổi Luật HTX là cần thiết để làm rõ bản chất tổ chức HTX và lợi ích của thành viên tham gia HTX.

Xây dựng mô hình mới

Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư - Đặng Huy Đông cho biết, mục tiêu của dự án Luật là nhằm khuyến khích và phát triển mạnh mẽ mô hình hợp tác xã kiểu mới, đưa khu vực HTX nói riêng và thành phần kinh tế tập thể nói chung trở thành lực lượng to lớn, phát triển rộng khắp và có vị trí quan trọng trong nền kinh tế. Mô hình tổ chức HTX kiểu mới được xây dựng trong dự án Luật lần này là tổ chức do các thành viên tự nguyện hợp tác với nhau nhằm tương trợ lẫn nhau, đáp ứng nhu cầu chung về sản phẩm, dịch vụ cho chính mình.

Nhìn chung các HTX mới được thành lập trong thời gian gần đây đều có xu hướng tập tập trung vào phục vụ thành viên của mình, điều nay là phù hợp với xu hướng phát triển của các HTX trên thế giới cũng phù hợp với bản chất của tổ chức HTX hoạt động hiệu quả rõ rệt ngay từ khi mới bắt đầu thành lập.

Nhằm đóng thảo cho dự thảo Luật HTX, nhiều ý kiến cũng cho rằng, nên để điều lệ HTX tự quyết định việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ra thị trường bên ngoài cộng đồng thành viên. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cũng cho rằng, HTX là tổ chức kinh tế do thành viên tự nguyện lập ra nhằm mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận cho từng thành viên thông qua việc đáp ứng nhu cầu chung của thành viên về sản phẩm, dịch vụ, hoặc tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho từng thành viên một cách hiệu quả hơn.

Về phân phối thu nhập, theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của HTX, có ý kiến đề nghị không khống chế trên 50% thu nhập phát sinh từ giao dịch giữa HTX với thành viên được phân phối cho thành thành viên theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của HTX và phần còn lại được chia theo tỷ lệ vốn góp. Tuy nhiên, hiện nay, theo Luật HTX năm 2003 quy định: sau khi thực hiện các nghĩa vụ với Nhà nước và trích lập các quỹ, thu nhập của HTX được phân phối theo vốn góp, công sức đóng góp của xã viên và mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của HTX. Kết quả khảo sát thực tế cho thấy, phần lớn lợi nhuận sau thuế của HTX đều được chia cho xã viên theo vốn góp, ít chia lãi theo mức độ sử dụng dịch vụ của HTX.

Theo dự thảo, mô hình tổ chức HTX kiểu mới được xây dựng trong dự án Luật lần này là tổ chức do các thành viên tự nguyện hợp tác với nhau nhằm tương trợ lẫn nhau, đáp ứng nhu cầu chung về sản phẩm, dịch vụ cho chính mình. Quan hệ hợp tác là một loại quan hệ phổ biến trong nền kinh tế thị trường do những cá nhân, pháp nhân có những nhu cầu giống nhau trong hoạt động kinh tế và đời sống thiết lập nên nhằm thỏa mãn nhu cầu chung đó bằng phương thức kinh doanh; hợp thành khu vực thứ 3 của nền kinh tế bền cạnh khu vực công và khu vực tư.

Dự kiến, Luật HTX (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 4 (tháng 10/2012). Khi Luật HTX (sửa đổi) có hiệu lực sẽ có khả năng thu hút số lượng lớn thành viên, gắn kết hoạt động và đời sống của họ, liên kết sản xuất cá thể của hộ nông dân với các khâu nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, chế biến, tiêu thụ/ xuất khẩu, gắn kết “bốn nhà” mà chính họ là người chủ sở hữu.

Theo efinance