Làm thế nào để người dân tự nguyện tham gia hợp tác xã?

Đó là những nội dung trọng tâm được các đại biểu tham gia thảo luận tại hội thảo “Kinh nghiệm triển khai thực hiện Quyết định số 445/QĐ-TTg và giải pháp phát triển hợp tác xã tại tỉnh Bến Tre” do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng UBND tỉnh Bến Tre tổ chức vào ngày 19/7.

Cả nước hiện có khoảng 12.600 hợp tác xã nhưng chỉ có khoảng 30% hợp tác xã hoạt động hiệu quả, trung bình, khá.. Ảnh: TTXVN

*Hợp tác xã vẫn còn hạn chế 

Hiện nay, trước sự quan tâm của Quốc hội, Chính phủ và đặc biệt là các địa phương, số lượng các hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp đang tăng mạnh. Năm 2017, có 1.185 hợp tác xã nông nghiệp trên toàn quốc được thành lập, riêng 6 tháng đầu năm 2018 cũng đã có 1.143 hợp tác xã nông nghiệp được thành lập, ước tính cả năm sẽ có khoảng 2.300 - 2.500 hợp tác xã nông nghiệp sẽ được thành lập; tốc độ này cao gấp 2-3 lần các năm trước đây. 

Tuy nhiên, sự phát triển hợp tác xã hiện nay cũng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là chất lượng và hiệu quả của các hợp tác xã sau khi ra đời và phát triển. Nhiều địa phương, hợp tác xã và cả người dân lúng túng với việc làm thế nào để hỗ trợ phát triển các hợp tác xã hoạt động hiệu quả, mang lại lợi ích cao nhất cho các thành viên. Tham gia liên kết với các doanh nghiệp, trang trại đầu vào, đầu ra có phát triển bền vững, giảm thiểu rủi ro về thị trường, nâng cao chất lượng và tính an toàn thực phẩm? 

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Trần Thanh Nam cho biết cả nước hiện có khoảng 12.600 hợp tác xã nhưng chỉ có khoảng 30% hợp tác xã hoạt động hiệu quả, trung bình, khá. 

Bà Võ Thị Kim Sa, Giám đốc dự án hỗ trợ phát triển hợp tác xã ở Việt Nam (VCED) do Chính phủ Canada tài trợ cho rằng nông dân rất có trách nhiệm nhưng khi liên kết thành hợp tác xã, ngồi chung với nhau thì mỗi người một hướng, thiếu lắng nghe nhau.

Từ đó, dẫn đến hạn chế khó đưa sản phẩm của hợp tác xã đi xa hơn. Ví dụ: doanh nghiệp tiêu thụ trong nước cần có sản phẩm chất lượng, bảo đảm an toàn (truy xuất nguồn gốc, sổ nhật ký,...) để đưa đến siêu thị nhưng nông dân không có đủ kiên trì để thực hiện.

Bên cạnh đó, năng lực marketing của các hợp tác xã còn kém, nên người tiêu dùng muốn liên hệ thì không biết liên hệ ở đâu. Ngoài ra, tính chuyên nghiệp và minh bạch giữa các thành viên trong hợp tác xã còn yếu; phương thức sản xuất, hệ thống sổ sách thiếu minh bạch dẫn đến nhiều hợp tác xã cần vay vốn nhưng không đáp ứng được yêu cầu từ phía ngân hàng. 

Theo đại diện của các hợp tác xã, ngành nông nghiệp 5 tỉnh tham gia dự án “Phát triển hợp tác xã” do tổ chức Socodevi (Chính phủ Canada tài trợ): Bến Tre, Sóc Trăng, Bình Thuận, Ninh Thuận, Lâm Đồng thì hiện nay các hợp tác xã còn tồn tại khó khăn, bất cập: thiếu sự thống nhất giữa ban giám đốc và hội đồng quản trị của hợp tác xã; năng lực quản lý hợp tác xã còn yếu, thiếu chuyên nghiệp, năng động; đầu ra của hợp tác xã chưa ổn định; việc thành lập hợp tác xã hiện nay diễn ra tràn lan, không xuất phát từ nhu cầu của nông dân mà nhằm mục đích đáp ứng mục tiêu hoàn thành tiêu chí 13 xây dựng nông thôn mới;... 

Đến nay, Bến Tre đã hình thành 60 hợp tác xã trong nông nghiệp thu hút trên 21.697 thành viên hợp tác xã. Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bến Tre Nguyễn Hữu Lập nhận định khách quan và toàn diện thì hoạt động của các hợp tác xã ở Bến Tre vẫn còn những “điểm nghẽn” chưa được khắc phục có hiệu quả. Đó là hoạt động của một số hợp tác xã hiệu quả còn thấp, chưa tuân thủ nguyên tắc theo quy định của Luật Hợp tác xã năm 2012; còn hạn chế và yếu trên nhiều phương diện như vốn đầu tư, ứng dụng công nghệ, trình độ, kỹ năng quản lý, khả năng liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp,… 

*Người nông dân cần thay đổi tư duy 

Thực hiện Quyết định 445/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Đề án “Thí điểm hoàn thiện, nhân rộng mô hình hợp tác xã kiểu mới tại vùng đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2016 - 2020”, tỉnh Bến Tre đã quán triệt và xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện thống nhất trên phạm vi toàn tỉnh.

Theo đó, trên cơ sở đánh giá, xác định các sản phẩm tiềm năng, thế mạnh của địa phương, tỉnh đã chọn 16 hợp tác xã thuộc các lĩnh vực thủy sản, trái cây và cây lúa để thực hiện thí điểm, với mục đích xây dựng mô hình hợp tác xã hoạt động hiệu quả, gắn sản xuất với tiêu thụ theo chuỗi giá trị nông sản và đảm bảo có khả năng, điều kiện nhân rộng mô hình ra cộng đồng khi thí điểm thành công. 

Bến Tre chú trọng công tác hỗ trợ đào tạo, nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý, điều hành hợp tác xã về kỹ năng quản lý, xây dựng phương án, kế hoạch sản xuất, kinh doanh và tổ chức sản xuất, tham gia chuỗi giá trị nông sản,… nhằm tạo nền tảng vững chắc để phát triển bền vững cho các hợp tác xã. Bên cạnh đó, tỉnh đã thành lập Quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã và một số chính sách khuyến khích phát triển hợp tác xã. 

Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre Võ Thành Hạo cho rằng công tác đào tạo nguồn nhân lực quản lý hợp tác xã rất cần thiết. Nếu ban quản trị, ban giám đốc không được đào tạo bài bản (kĩ năng đàm phán, tầm nhìn chiến lược, kĩ năng quảng bá hình ảnh, kĩ năng quản lý tài chính, điều hành hợp tác xã,...) thì không thể nào đưa hợp tác xã đi lên được. 

Ông Võ Thành Hạo cũng nhấn mạnh việc thành lập hợp tác xã là tất yếu để tổ chức lại sản xuất, xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp theo hướng liên kết, thay thế cho mô hình kinh tế hộ. Tuy nhiên, có hai vấn đề cần được tháo gỡ trong phát triển nông nghiệp và tổ chức sản xuất: làm cách nào để tổ chức sản xuất lớn (mô hình hợp tác xã) và làm cách nào để thay đổi tư duy người nông dân? 

Đồng tình với ý kiến của lãnh đạo tỉnh Bến Tre, bà Võ Thị Kim Sa, Giám đốc dự án hỗ trợ phát triển hợp tác xã ở Việt Nam (VCED) cho rằng trong bối cảnh hội nhập kinh tế, người dân không thể bán những thứ mình muốn mà phải đưa ra thị trường những sản phẩm người tiêu dùng cần, đang mong đợi. Vì vậy, người dân cần thay đổi tư duy từ cách thức tổ chức sản xuất cho phù hợp; thay đổi tư duy quản lý hợp tác xã theo mô hình hợp tác xã kiểu mới chứ không phải bằng kinh nghiệm làm hợp tác xã kiểu cũ. 

Ngoài ra, theo bà Võ Thị Kim Sa việc kinh doanh cần sự năng động và nhanh nhạy nhưng hiện nay các hợp tác xã phần lớn là thành viên lớn tuổi, thiếu các lực lượng thành viên trẻ. Vì vậy, cần thu hút, kêu gọi giới trẻ tham gia hợp tác xã để nâng cao năng lực cho hợp tác xã phát triển. 

Người dân còn ngại tham gia hợp tác xã vì việc tuyên truyền chưa thực sự đi đến người nông dân, người nông dân còn e ngại mô hình hợp tác xã kiểu cũ. Vì vậy, nhà nước cần giới thiệu cho người nông dân tham quan hợp tác xã hoạt động thực sự hiệu quả, các nông dân sẽ trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm với nhau. “Trăm nghe không bằng một thấy”, có như vậy mới tạo được sự thuyết phục, tin cậy của nông dân.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cần hỗ trợ năng lực cho hợp tác xã không phải bằng bài giảng khô khan, mang tính chất hành chính mà phải chỉ cho hợp tác xã làm cách nào để có thể nâng cao được năng lực quản trị, năng lực sản xuất, năng lực marketing,... một cách dễ nhớ, dễ hiểu. 

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang triển khai thực hiện đề án “Phát triển 15.000 hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã nông nghiệp hoạt động có hiệu quả đến năm 2020”. Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng với các bộ, ngành, các tổ chức và các địa phương đang tích cực nâng cao năng lực quản lý sản xuất cho hợp tác xã nông nghiệp thông qua nhiều hình thức đào tạo như bồi dưỡng ngắn hạn, đào tạo nghề.

Thời gian tới, ngoài việc đưa sinh viên ở các cơ sở đào tạo chuyên ngành về nông nghiệp ra nước ngoài làm việc và học hỏi những kiến thức, kinh nghiệm sản xuất quản lý tiên tiến, sẽ mở rộng các đối tượng là cán bộ thành viên hợp tác xã nông nghiệp. 

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Trần Thanh Nam đề nghị các tỉnh chú ý không được thành lập hợp tác xã chạy theo thành tích, hoàn thành tiêu chí thứ 13 trong xây dựng nông thôn mới mà không chú ý đến bản chất hợp tác xã, phải tìm cách để người dân tự nguyện tham gia hợp tác xã,. 

Thứ trưởng Trần Thanh Nam cũng đề xuất mỗi năm nên tổ chức hội nghị biểu dương các hợp tác xã hoạt động hiệu quả để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tìm kiếm các hợp tác xã hoạt động tốt, đồng thời tạo điều kiện cho các hợp tác xã khác học tập, trao đổi kinh nghiệm./.