Lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm - di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia

Lễ hội Cầu ngư (hay lễ tế cá Ông) là nét văn hóa tâm linh đặc trưng, lâu đời của ngư dân vùng ven biển Việt Nam, đặc biệt là miền Trung, nhằm tôn vinh cá Ông (cá voi) – vị thần bảo trợ giúp ngư dân vượt qua sóng gió. Theo đó, lễ hội Cầu ngư làng Cam Lâm có từ hàng trăm năm nay. Lễ hội Cầu Ngư làng Cam Lâm được tổ chức tại Đền Đông Hải (ngôi đền có lăng của các Ngư thần). Căn cứ các bản sắc phong còn sót lại thì ít nhất lễ hội Cầu ngư làng Cam Lâm có từ thời Nguyễn, cách đây hàng trăm năm. Hiện Đền Đông Hải lưu giữ 02 sắc phong thời Nguyễn, năm Thành Thái thứ 6 (1894) và năm Khải Định thứ 9 (1924) giao cho trang Cam Lâm, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh) phụng thờ vị tôn thần Đông Hải Cự Ngư Linh Ứng Chi Thần hay Đông Hải Linh Ứng tôn thần [1].
Theo các tài liệu, “làng Cam Lâm được hình thành từ lâu đời do ông Trần Canh, Lê Công Toản và Nguyễn Như Tiến (có tài liệu ghi là cụ Nguyễn Nhật Tân), làng Phú Lạp (xã Cổ Đạm) xin bãi cát hoang ven biển rồi chiêu dân lập ấp” [2]. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 gọi là trang Cam Lâm, tổng Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Hiện nay, làng Cam Lâm thuộc xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh. Làng Cam Lâm gồm 3 thôn: Lâm Vượng, Lâm Hải Hoa và Lâm Phú Thịnh. Đền Đông Hải, địa điểm chính diễn ra Lễ hội Cầu ngư làng Cam Lâm thuộc thôn Lâm Hải Hoa. Tương truyền, một buổi sáng, dân làng Cam Lâm thấy trên bãi cát làng có bộ xương cá voi trôi dạt vào. Vì cá voi được coi là cá thần (ngư thần), thường giúp ngư dân khi gặp nạn, (khi thuyền bị nước vào gần chìm thì cá voi nâng thuyền và đẩy vào gần bờ; người trôi ngoài biển thì cá voi nâng người và chở vào gần bờ, rồi lựa sóng để thả thuyền, thả người để sóng xô lên bãi cát). Công ơn ấy được con người ví cá voi như một vị thần, dân ở vùng này gọi là thần Đông Hải. Xương cá voi được tổ chức lễ tang như người, ngư dân ở đây lập đền thờ, lúc đầu là một gian thờ sơ sài và khi cuộc sống của người dân biển sung túc hơn, thì xây lại thành đền thờ để thờ thần Đông Hải Cự Ngư (Thần cá voi Biển Đông).
Không gian văn hóa diễn ra lễ hội tập trung chủ yếu ở Đền Đông Hải và bãi biển phía trước đền. Di tích Đền Đông Hải ngoảnh về hướng chính Đông, phía trước là Biển Đông bao la. Qua thời gian, ngôi đền là nơi an táng Cá Ông và được tu bổ tôn tạo nhiều lần. Dưới thời phong kiến, vị thần Đông Hải Cự Ngư đã được nhà nước ban sắc phong, giao cho trang Cam Lâm thờ phụng. Đến nay, ngôi đền khang trang, linh thiêng được xây dựng theo kiểu kiến trúc truyền thống vừa đảm bảo tính thẩm mỹ và tâm linh của một kiến trúc tín ngưỡng dân gian ở Hà Tĩnh. Hiện Đền Đông Hải đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2017.
Thời điểm tổ chức lễ hội chính lại diễn ra vào ngày 15 tháng Giêng (âm lịch) khi Cá Ông đầu tiên lụy vào bờ biển làng Cam Lâm. Lễ hội diễn ra trong hai ngày 14 và 15 tháng Giêng (âm lịch) hàng năm, với nghi thức phần lễ và phần hội.
Phần lễ, dân làng chọn ra một ban nghi lễ gồm các cụ cao niên hiền đức, có uy tín với vạn chài và không bị mắc tang chế. Trong ngày diễn ra phần lễ của lễ hội Cầu ngư, ngư dân sẽ tổ chức một cách trang nghiêm, cung kính với đầy đủ các nghi thức truyền thống, nghinh thần, rước sắc, đọc văn tế,… Lễ rước sắc chính là phần mở đầu của lễ hội cầu ngư (bắt đầu từ lăng Ông, tức là Đền Đông Hải). Sau phần này, ngư dân sẽ tiếp tục thực hiện những lễ nghinh thuỷ, lễ rước hồn Thần Đông Hải. Trong buổi lễ, các thành viên trong ban tế lễ được ban tổ chức phân công sẽ cúng lễ theo phong tục cổ truyền tại Đền Đông Hải. Vật phẩm dâng cúng bao gồm các loại đặc sản của địa phương và hương, hoa. Sau khi dâng lễ vật, chủ tế sẽ đọc chúc văn và văn tế nói lên lòng biết ơn của dân làng đối với công đức của “Ngư thần” và cầu mong một mùa đánh bắt bội thu, thuyền bè ra khơi, vào lộng an toàn.
Trước và sau khi kết thúc nghi lễ cầu cúng, phần hội trong lễ hội cầu ngư sẽ được bắt đầu với một loạt những trò chơi dân gian, diễn xướng dân gian như Trò Kiều và Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh (điều đặc biệt ở làng Cam Lâm có câu lạc bộ Trò Kiều từ rất lâu). Ngoài ra, mọi người còn tổ chức các hoạt động thể thao sôi nổi như đua thuyền, đi cà kheo, kéo co, đấu võ cổ truyền,... Tất cả hoạt động này tạo nên bầu không khí lễ hội vừa trang nghiêm nhưng cũng rất sôi động.
Lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm được xem là một sự kiện văn hóa tín ngưỡng quan trọng nhất của làng Cam Lâm và được cộng đồng cư dân rất quan tâm, chuẩn bị chu đáo trong hàng tháng trời trước khi lễ hội diễn ra. Mục đích nhằm tưởng nhớ, biết ơn vị tôn thần Đông Hải Cự Ngư (Cá lớn biển Đông) đã bảo hộ cho ngư dân đi biển. Trong quá trình ra khơi đánh bắt thuỷ hải sản, ngư dân luôn gặp phải các loại hiểm nguy như sóng to, gió lớn, bão tố, có thể nhấn chìm tàu thuyền của họ lúc nào. Với hoàn cảnh đó, nhiều người luôn cảm thấy bất lực trước sức mạnh của tự nhiên và họ cần phải nhờ đến một sức mạnh siêu nhiên để che chở, phù hộ (có thể đó là một sinh vật). Lễ hội cũng biểu hiện sức mạnh của cộng đồng, thắt chặt tình đoàn kết trong lao động và sản xuất; góp phần ôn lại những truyền thống đã qua, đưa người dân trở về không gian văn hóa xưa. Những truyền thống tốt đẹp nhất của làng Cam Lâm kết tinh của nhiều di sản văn hóa phi vật thể trong lễ hội bao gồm các tập quán xã hội, tế lễ trên cạn và dưới biển, diễn xướng dân gian như diễn Trò Kiều, hát Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, các trò chơi truyền thống. Đồng thời, lễ hội này phản ánh nhiều khía cạnh lịch sử của trang Cam Lâm xưa. Qua lễ hội và những di tích gắn với lễ hội, mọi người có thể tìm hiểu được một phần quan trọng của lịch sử địa phương trong việc chinh phục biển cả của người dân làng Cam Lâm. Với những giá trị đó, lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm (xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh) được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia tại Quyết định số 389/QĐ-BVHTTDL ngày 21/02/2024 của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
Đến nay, tỉnh Hà Tĩnh có 4 lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, bao gồm: Lễ hội đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn, lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá của các lễ hội là trách nhiệm của cả cộng đồng nhằm góp phần bảo vệ di sản truyền thống và tạo thêm sản phẩm du lịch hấp dẫn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Tài liệu tham khảo:
[1] Trần Phi Công (2023), Lý lịch di sản văn hóa phi vật thể: Lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm, lưu tại Bảo tàng Hà Tĩnh.
[2] Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Trọng Tuấn (2022), Khôi phục lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm (Xã Xuân Viên, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, Nhà xuất bản Nghệ An, trang 20 – 21.