Không còn con đường nào khác ngoài liên kết!

Ngày 20/8 tại Hà Nội, Tổ chức Oxfam tại Việt Nam công bố báo cáo nghiên cứu về: “Hợp tác liên kết nông dân trong sản xuất nông nghiệp theo tiếp cận thúc đẩy quyền, tiếng nói, lựa chọn của nông dân: Hiện trạng và khuyến nghị chính sách”. Nghiên cứu do Oxfam, Viện Nghiên cứu và Tư vấn phát triển thực hiện tại 3 tỉnh mang tính đặc thù về sản xuất nông nghiệp và thị trường của 3 vùng khác nhau của Việt Nam: Ninh Bình (Đồng bằng Bắc Bộ), Lâm Đồng (Tây Nguyên) và Đồng Tháp (Đồng bằng sông Cửu Long), dựa trên các số liệu thu thập từ 360 hộ gia đình tham gia hợp tác xã và tổ hợp tác.

Liên kết để sản xuất lớn là hướng đi tất yếu.

Phát triển hợp tác, liên kết nông dân bền vững được xác định là chính sách quan trọng, nhằm đổi mới tổ chức sản xuất sau một thời gian dài không thực sự đem lại hiệu quả. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy hợp tác liên kết nếu được tổ chức tốt sẽ giúp phát huy nội lực của người nông dân và hiệu quả sản xuất, tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực tự nhiên và xã hội, từ đó đảm bảo lợi ích và chia sẻ rủi ro một cách công bằng hơn giữa các bên.

Nghiên cứu của Oxfam nhận định phát triển kinh tế hợp tác là chủ trương lớn, đúng đắn. Tuy nhiên, việc ban hành và thực thi các chính sách còn rất nhiều vướng mắc, khó khăn. Việc đảm bảo chia sẻ lợi ích và rủi ro công bằng, nắm bắt được nhu cầu hợp tác liên kết của các bên, đặc biệt là nông dân để tổ chức hiệu quả và bền vững các liên kết chưa được nhìn nhận và thúc đẩy phù hợp. Theo  tổng hợp từ số liệu thống kê, tính từ thời điểm Luật Hợp tác xã 2003 đến nay, nhà nước đã ban hành 143 chính sách và văn bản quy phạm pháp luật về kinh tế tập thể. Tuy vậy, cách hiểu về phát triển kinh tế hợp tác còn chưa chính xác, chưa bắt kịp với thực tiễn phát triển. Nhiều chính sách ban hành chưa giúp thúc đẩy đúng bản chất, vai trò của tổ chức nông dân như đối tác độc lập trong phát triển, mà có xu hướng thiên lệch trong phát triển hợp tác xã hơn so với tổ hợp tác. Các chính sách còn chồng chéo và kém hiệu quả trong thực thi; thiếu chính sách “đòn bẩy” để tạo đột phá.

Báo cáo cũng cho thấy, xu hướng liên kết qua tổ chức của nông dân ngày càng phổ biến hơn so với hình thức liên kết trực tiếp giữa nông dân với doanh nghiệp qua các hợp đồng kinh tế, và là lựa chọn tốt hơn trong việc đảm bảo quyền lợi và tiếng nói của nông dân. Mô hình tổ hợp tác đang tăng mạnh do nông dân mong muốn liên kết trong điều kiện phù hợp với năng lực và nhu cầu của mình, có các giá trị chung được chia sẻ, các nguyên tắc căn bản về tự nguyện, tự chủ, tự quản, minh bạch được đảm bảo. Gần 75% nông dân thể hiện mối quan tâm tới các nguyên tắc dân chủ và minh bạch trong hợp tác liên kết để họ được quyền có tiếng nói trong quá trình ra quyết định.

Báo cáo chỉ ra rằng động lực hợp tác liên kết của nông dân rất đa dạng, bao trùm các bình diện kinh tế, xã hội, môi trường, sức khỏe. Ý thức về lợi ích lâu dài và tư duy sản xuất gắn với thị trường là hai nhân tố hàng đầu làm nên tính kỷ luật và sự gắn kết của nông dân với các liên kết.

Đặc thù địa phương, điều kiện sản xuất nông nghiệp, quyết tâm, tầm nhìn của chính quyền địa phương có ảnh hưởng tới tính chất lượng hoạt động hợp tác liên kết. Doanh nghiệp muốn tham gia hợp tác liên kết hiệu quả cần đặc biệt quan tâm tới tinh thần hợp tác lâu dài, các phương án chia sẻ lợi nhuận và rủi ro tốt hơn, phương án tính giá minh bạch và hợp lý hơn để khuyến khích cam kết của nông dân. Năng lực đội ngũ quản lý, cơ chế điều hành và quy chế minh bạch thông tin là ba tác nhân quan trọng tạo sự khác biệt về liên kết, hợp tác nông dân. Tư duy thị trường của các thành viên tổ chức nông dân và nông dân tham gia hợp tác liên kết là kim chỉ nam định hướng chất lượng sản phẩm, tính linh hoạt và mức độ thích ứng của các liên kết.

Khi tham gia vào liên kết, hiệu quả xã hội được đánh giá cao không kém hiệu quả về kinh tế. 85,6% người dân được hỏi khẳng định các mô hình hợp tác liên kết giúp nâng cao tính tương trợ và gắn kết trong cộng đồng, giảm bớt những nguy cơ cạnh tranh không lành mạnh như tự hạ giá, phá giá lẫn nhau; giúp năng lực đàm phán ở cả liên kết tổ hợp tác và hợp tác xã cải thiện hơn so với các liên kết ít thành viên và các liên kết gắn với tiêu thụ nông sản qua hợp đồng.

Bà Nguyễn Lê Hoa, Đại diện Oxfam tại Việt Nam chia sẻ: “Với nghiên cứu này, chúng tôi muốn đóng góp góc nhìn tổng quan, đa chiều về hợp tác liên kết, nhằm đưa ra các đề xuất về phát triển hợp tác liên kết hiệu quả và bền vững cũng như vai trò trách nhiệm của các bên để thúc đẩy hợp tác liên kết hiệu quả. Chúng tôi cho rằng, phát triển hợp tác liên kết cần xuất phát từ điều kiện thực tiễn, từ nhu cầu, nguyện vọng, cũng như năng lực hợp tác liên kết đa dạng của nông dân. Về mong muốn, người nông dân quan tâm tới nhu cầu chia sẻ lợi ích và rủi ro, muốn được ở thế chủ động trong quá trình hình thành và thực thi hợp tác liên kết chứ không muốn bị áp đặt một khuôn mẫu về mô hình và cách thức hợp tác.Về năng lực, thì người nông dân cần được tạo niềm tin và cơ hội để chứng minh khả năng nội lực của mình, cần được hỗ trợ để tham gia vào các mối quan hệ đối tác mới ví dụ như với khối doanh nghiệp trong quá trình hợp tác phát triển chuỗi giá trị ngành hàng”.

Báo cáo này ra đời đúng thời điểm Chính phủ đang xem xét lại các chính sách thúc đẩy hợp tác xã và kinh tế hợp tác cũng như liên kết trong chuỗi giá trị nông sản. Với những thông tin thu được từ quá trình nghiên cứu nghiêm túc và dày công, báo cáo đưa ra các đề xuất cho cơ quan hoạch định và thực thi chính sách, chính quyền các cấp và doanh nghiệp về nhận diện, xây dựng, hỗ trợ hợp tác, liên kết nông dân nhằm tăng thu nhập, nâng cao vị thế và năng lực cạnh tranh của nông dân. Các đề xuất này nhằm giúp tạo ra những chuyển biến tích cực và đột phá cho phát triển hợp tác liên kết và tổ chức nông dân cũng như đóng góp một cách bền vững cho công cuộc tái cơ cấu và đổi mới nền nông nghiệp Việt Nam.

Khánh Nguyên
Theo: kinhtenongthon.com.vn